تروما چیست و چرا بعضی تجربه‌ها از ذهن پاک نمی‌شوند

بسیاری از افراد بارها این سؤال را در ذهن خود تکرار می‌کنند که تروما یعنی چی و چرا بعضی اتفاق‌ها، حتی بعد از گذشت سال‌ها، همچنان با قدرت در ذهن، بدن و احساسات ما زنده می‌مانند. تصور کنید که یک حادثه ناگهانی، مانند تصادف رانندگی یا از دست دادن عزیزی، نه تنها خاطره‌ای تلخ بر جای می‌گذارد، بلکه هر شب در قالب کابوس‌ها بازمی‌گردد، هر صدایی شبیه به آن لحظه قلب را به تپش می‌اندازد و حتی لمس ساده‌ای بر شانه، واکنش‌های غیرقابل کنترلی را برمی‌انگیزد. این پدیده، که ریشه در عمق روان و جسم ما دارد، تروما نامیده می‌شود. تروما نه تنها یک واژه علمی است، بلکه تجربه‌ای جهانی که می‌تواند زندگی میلیون‌ها نفر را دگرگون کند. بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO)، حدود ۳.۹ درصد از جمعیت جهان در طول زندگی خود با اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) مواجه می‌شوند، که اغلب ریشه در تجربیات تروماتیک دارد. برای درک عمیق این مسئله، ابتدا باید بدانیم تروما چیست و از نظر علمی و روانشناختی چگونه تعریف می‌شود. در این مقاله، به بررسی جامع این مفهوم می‌پردازیم، از تعاریف پایه تا انواع، علل ماندگاری، درمان‌ها و راه‌های التیام، تا به شما کمک کنیم تا با این زخم نامرئی روبرو شوید و شاید، قدمی به سوی بهبودی بردارید.

تروما به چه معناست؟ تروما یعنی چی از نظر روانشناسی

اگر بخواهیم ساده بگوییم، تروما به چه معناست؟ تروما یا ضربه روانی، تجربه‌ای است که توان روانی فرد برای پردازش آن کافی نبوده و باعث ایجاد آسیب روانی پایدار می‌شود. در پاسخ به سؤال تروما معنى یا ترومای چیست، روانشناسی مدرن تروما را نه صرفاً خود حادثه، بلکه اثر ماندگار آن بر سیستم عصبی و روان فرد می‌داند. انجمن روانشناسی آمریکا (APA) تروما را به عنوان "هر تجربه‌ای که منجر به ترس شدید، ناتوانی، جدایی‌انگاری، گیجی یا احساسات مختل‌کننده دیگر می‌شود، به حدی که اثرات منفی طولانی‌مدت بر نگرش، رفتار و عملکرد فرد داشته باشد" تعریف می‌کند. این تعریف فراتر از یک رویداد خارجی است؛ تروما در واقع پاسخی است به چیزی که جهان‌بینی فرد را از "امن و قابل پیش‌بینی" به "تهدیدآمیز و غیرقابل اعتماد" تغییر می‌دهد.

از دیدگاه نورولوژیکی، تروما چگونه عمل می‌کند؟ وقتی با یک تهدید روبرو می‌شویم، مغز وارد حالت "جنگ یا گریز" می‌شود. آمیگدالا، که مرکز هشدار مغز است، بیش‌فعال می‌شود و هیپوکامپوس، مسئول ذخیره‌سازی خاطرات، کوچک‌تر و ناکارآمدتر می‌گردد. این تغییرات ساختاری، که در مطالعات تصویربرداری مغزی (مانند fMRI) مشاهده شده، باعث می‌شود خاطرات تروماتیک به صورت "فلش‌بک" بازگردند، نه به عنوان یک داستان خطی. برای مثال، در تحقیقاتی که توسط مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) انجام شده، نشان داده شده که حجم هیپوکامپوس در افراد مبتلا به PTSD تا ۳۰ درصد کاهش می‌یابد، که این امر حافظه را مختل می‌کند و فرد را در چرخه‌ای از ترس مداوم نگه می‌دارد.

تروما از نظر روانشناسی به حالتی گفته می‌شود که مغز، بدن و احساسات پس از یک رویداد تهدیدکننده، در وضعیت بقا گیر می‌کنند. به همین دلیل است که گفته می‌شود تروما در روانشناسی چیست، پاسخی فراتر از یک تعریف لغوی دارد. این مفهوم ریشه در کارهای پیشگامانی مانند زیگموند فروید دارد، که تروما را به عنوان "شوک روانی" توصیف کرد، و بعدها توسط بسل ون در کندن در کتاب "بدن رها می‌کند" به عنوان "انجماد در ترس" بازتعریف شد. در دنیای امروز، با افزایش رویدادهایی مانند همه‌گیری کووید-۱۹، که طبق گزارش WHO بیش از ۲۵ درصد افراد را با علائم تروماتیک مواجه کرد، درک تروما بیش از پیش حیاتی است.

تروما یا تراما؟ تروما یا ضربه روانی

در منابع فارسی گاهی با واژه‌های تروما یا تراما، تروما یا ضربه و حتی تروما یا روان زخم چیست مواجه می‌شویم. همه این‌ها به یک مفهوم اشاره دارند: زخمی که دیده نمی‌شود، اما عمیق‌تر از هر زخم جسمی عمل می‌کند. واژه "تروما" از یونانی باستان گرفته شده و به معنای "زخم" است، اما در روانشناسی، "ضربه روانی" یا "روان‌زخم" معادل‌های مناسبی هستند. این زخم نامرئی می‌تواند سال‌ها پنهان بماند و ناگهان در لحظاتی مانند بوی خاص، صدای بلند یا حتی یک لمس ناخواسته، فوران کند. طبق آمار مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)، بیش از ۶۰ درصد بزرگسالان آمریکایی حداقل یک تجربه تروماتیک در زندگی خود داشته‌اند، و این آمار در کشورهای درگیر جنگ یا مهاجرت، مانند ایران، بسیار بالاتر است.

تفاوت تروما با استرس معمولی در شدت و ماندگاری آن است. استرس روزانه مانند امتحان یا ترافیک، موقتی است، اما تروما سیستم عصبی سمپاتیک را به طور دائمی حساس می‌کند، منجر به افزایش سطح کورتیزول (هورمون استرس) و اختلال در خواب و اشتها می‌شود. در واقع، تروما نه تنها ذهن را، بلکه بدن را نیز "یاد می‌گیرد" که همیشه در خطر است.

تروماتیک چیست و چه زمانی یک تجربه تروماتیک می‌شود؟

وقتی می‌پرسیم تروماتیک چیست، منظور تجربه‌ای است که برای فرد احساس خطر شدید، ناتوانی، شوک یا از دست دادن کنترل ایجاد کرده است. حادثه، خیانت، طلاق، جنگ، تصادف، سوختگی، جراحی یا حتی تجربه‌های کودکی می‌توانند به تروما حادثه یا تروما پس از حادثه تبدیل شوند. طبق DSM-5 (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی)، یک تجربه تروماتیک زمانی رخ می‌دهد که شامل "مرگ واقعی یا تهدیدشده، آسیب جدی یا خشونت جنسی" باشد، اما این تعریف گسترده‌تر از آن است؛ حتی شاهد بودن به خشونت یا احساس ناتوانی در کمک به قربانی، می‌تواند تروماتیک باشد.

برای مثال، در یک مطالعه توسط ADAA (انجمن اضطراب و افسردگی آمریکا)، ۷۰ درصد افراد پس از یک حادثه طبیعی مانند زلزله، علائم تروماتیک نشان دادند. تروماتیک بودن یک تجربه بستگی به عوامل فردی دارد: سن، حمایت اجتماعی، سابقه قبلی و حتی ژنتیک. کودکان و سالمندان بیشتر آسیب‌پذیرند، زیرا سیستم عصبی‌شان کمتر انعطاف‌پذیر است.

چرا بعضی تجربه‌ها هرگز از ذهن پاک نمی‌شوند؟ تروما ذهنی چیست

علت ماندگاری تروما در ذهن، عملکرد مغز در شرایط تهدید است. در لحظه بحران، بخش منطقی مغز (کورتکس پیش‌پیشانی) غیرفعال شده و مغز بقا (آمیگدالا و سیستم لیمبیک) فعال می‌شود. به همین دلیل:

• خاطره به‌صورت ناقص ذخیره می‌شود: هیپوکامپوس نمی‌تواند خاطره را به درستی دسته‌بندی کند، پس آن به عنوان "تهدید فعلی" ذخیره می‌شود، نه "گذشته".
• بدن زودتر از ذهن واکنش نشان می‌دهد: سیستم عصبی خودمختار وارد حالت "فریز، جنگ یا گریز" می‌شود، و بدن علائمی مانند تپش قلب، تعریق یا انجماد را بدون آگاهی ذهنی بروز می‌دهد.
• فرد دچار تروما ذهنی و حتی تروما ذهنی چیست می‌شود: این حالت منجر به "فلش‌بک"ها، کابوس‌ها و اجتناب از محرک‌ها می‌گردد.

به همین علت است که تروما های ذهنی اغلب با خواب، خشم، اضطراب و واکنش‌های ناگهانی همراه‌اند. تحقیقات نورولوژیکی، مانند آنچه در مجله ScienceDirect منتشر شده، نشان می‌دهد که تروما باعث تغییرات در اتصالات عصبی می‌شود، به طوری که مغز "یاد می‌گیرد" بیش‌حساس باشد. برای نمونه، در بازماندگان جنگ، صدای انفجار می‌تواند بلافاصله به حالت ترومایی بازگرداند، حتی سال‌ها بعد.

تروما چه نوع بیماری است؟

یکی از پرسش‌های رایج این است که تروما چه نوع بیماری است؟ پاسخ این است: تروما بیماری نیست، بلکه واکنش سیستم عصبی به تهدید است. اما اگر درمان نشود، می‌تواند به اختلالات جدی‌تری مانند PTSD، افسردگی یا اختلالات جسمی (مانند بیماری‌های قلبی) منجر شود. طبق NIMH، ۳.۶ درصد بزرگسالان آمریکایی در سال گذشته PTSD داشته‌اند، و زنان دو برابر مردان (۵.۲ درصد در مقابل ۱.۸ درصد) آسیب می‌بینند.

تروما یک "واکنش تطبیقی ناکارآمد" است؛ بدن برای بقا طراحی شده، اما وقتی تهدید تمام می‌شود، سیستم نمی‌تواند "خاموش" شود. این حالت می‌تواند به "تروما مزمن" تبدیل شود، جایی که فرد همیشه در لبه پرتگاه احساس می‌کند.

فرق تروما با PTSD | فرق تروما و فوبیا | فرق تروما و طرحواره

تفاوت‌های کلیدی تروما با اختلالات مشابه، در تشخیص و درمان تأثیرگذار است:

• فرق تروما با PTSD: تروما واکنش اولیه است، اما PTSD زمانی تشخیص داده می‌شود که علائم شدید، مزمن (بیش از یک ماه) و ناتوان‌کننده باشند. PTSD شامل فلش‌بک، اجتناب، hyperarousal و تغییرات منفی در خلق است. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، ۲۰ درصد افراد پس از تروما به PTSD مبتلا می‌شوند.
• فرق تروما و فوبیا: فوبیا ترس خاص از محرکی مانند عنکبوت است، که اغلب ریشه ژنتیکی دارد و قابل مدیریت است. تروما اما عمیق‌تر و فراگیرتر است، و می‌تواند از هر تجربه‌ای ناشی شود، نه فقط ترس خاص.
• فرق تروما و طرحواره: طرحواره الگوهای فکری بلندمدت (مانند "من بی‌ارزشم") از کودکی است، اما تروما نتیجه یک رویداد حاد یا مزمن است. طرحواره می‌تواند از تروما ناشی شود، اما همه طرحواره‌ها تروماتیک نیستند.

این تمایزها کمک می‌کند تا درمان مناسب انتخاب شود؛ مثلاً فوبیا با مواجهه‌درمانی، اما تروما با روش‌های پردازش حافظه.

انواع تروما | تروما و انواع آن

تروما فقط روانی نیست و انواع مختلفی دارد. بر اساس طبقه‌بندی SAMHSA، تروما می‌تواند فردی، جمعی یا پیچیده باشد.

تروما روانی و تروما روحی چیست

شایع‌ترین نوع که شامل تروما عاطفی، تروما خیانت، تروما رهاشدگی، تروما طرد شدگی و تروما جدایی می‌شود. تروما عاطفی، مانند سوءاستفاده کلامی در کودکی، می‌تواند اعتماد را نابود کند. مثلاً، تروما خیانت در روابط، منجر به ترس از صمیمیت می‌شود. آمار نشان می‌دهد ۴۰ درصد افراد پس از طلاق علائم تروما نشان می‌دهند.

تروما جسمی چیست

آسیب‌های فیزیکی مانند: تروما به سر (که می‌تواند به concussion و PTSD منجر شود)، تروما به چشم (از دست دادن بینایی ناگهانی)، تروما به شکم (آسیب داخلی)، تروما به زانو یا پا (محدودیت حرکتی و افسردگی)، تروما دست (از دست دادن کارکرد)، تروما گردن (whiplash با درد مزمن)، تروما لگن، تروما ستون فقرات (فلج جزئی)، تروما سوختگی (جسمی و روانی)، تروما زخم، تروما صورت (تغییر ظاهر و شرم)، تروما دندان (درد و اضطراب)، تروما نافذ (مانند تیرخوردگی) و تروما جراحی (ترس از بیهوشی). این تروماها اغلب "ترومای ثانویه" ایجاد می‌کنند، جایی که جسم زخمی، روان را نیز آسیب می‌زند.

تروما حاد، شدید و پیشرفته

تروما حاد در واکنش فوری به حادثه رخ می‌دهد (مانند شوک پس از تصادف)، اما تروما شدید یا تروما پیشرفته معمولاً نتیجه درمان‌نشدن طولانی‌مدت است، با علائمی مانند بی‌خوابی مزمن.

تروما پیچیده و ترومای مستقیم

تروما پیچیده اغلب در کودکی یا روابط طولانی‌مدت آسیب‌زا (مانند سوءاستفاده مداوم) شکل می‌گیرد، و طبق مطالعات، شیوع آن ۶.۲ درصد است. ترومای مستقیم ناشی از یک حادثه مشخص مانند تجاوز است.

تروما در کودکان و تروما بچگی

تروما در کودکان و تروما در کودکی اثرات عمیقی بر شخصیت بزرگسالی دارد. طبق NCTSN، تروما کودکی مغز در حال رشد را تغییر می‌دهد، منجر به مشکلات عاطفی، روابط ناسالم و بحران هویت در آینده. مثلاً، ۱ از ۴ کودک آمریکایی ترومای کودکی را تجربه می‌کند.

تروما در بارداری و تروما در حاملگی

تجربه استرس شدید، فقدان یا ترس در دوران بارداری می‌تواند باعث تروما بارداری یا تروما در حاملگی شود که هم بر مادر (افزایش خطر افسردگی پس از زایمان) و هم بر جنین (تغییرات اپی‌ژنتیکی) اثرگذار است. تحقیقات نشان می‌دهد مادرانی با تروما، ۵۰ درصد بیشتر در معرض زایمان زودرس هستند.

تروما جنگ، تروما جمعی و بحران‌های اجتماعی

رویدادهایی مانند جنگ، مهاجرت یا بلایای طبیعی باعث تروما جنگ، تروما جمعی و حتی بحران جنگ می‌شوند که یک جامعه کامل را درگیر می‌کند. در خاورمیانه، بیش از ۳۰ درصد پناهندگان PTSD دارند، و تروما جمعی اثرات نسل‌به‌نسل دارد.

بحران چیست و چه تفاوتی با حادثه دارد؟ فرق بحران و حادثه

بحران حالتی است که منابع روانی فرد برای مقابله کافی نیست. فرق بحران و حادثه در این است که هر حادثه‌ای الزاماً بحران نیست (مثل یک تصادف کوچک)، اما هر بحران نیازمند مداخله روانی است. بحران‌ها اغلب با احساس "غرق شدن" همراه‌اند.

انواع بحران‌ها شامل: بحران روانی (مانند از دست دادن شغل)، بحران روحی (بحران ایمان)، بحران ذهنی (گیجی هویتی)، بحران عاطفی (غم شدید)، بحران صمیمیت (ترس از روابط)، بحران ازدواج (تعارضات)، بحران خیانت (اعتماد شکسته)، بحران بعد از طلاق (تنهایی)، بحران شغلی (فرسودگی)، بحران هویت (بحران میانسالی)، بحران تنهایی (انزوا)، بحران حوادث (پس از تصادف) و بحران پس از حادثه (PTSD اولیه).

تروما درمانی چیست؟ روش درمان تروما

حال سؤال اصلی این است: تروما درمانی چیست؟ تروما درمانی مجموعه‌ای از روش‌های تخصصی است که به پردازش ایمن تجربه آسیب‌زا کمک می‌کند. هدف، بازگرداندن احساس امنیت به روان و بدن است.

روش‌های درمان تروما شامل:

• تروما تراپی: رویکردهای کلی مانند TF-CBT (درمان شناختی-رفتاری متمرکز بر تروما)، که افکار منفی را بازسازی می‌کند. مطالعات نشان می‌دهد ۷۰ درصد بیماران پس از ۱۲ جلسه بهبود می‌یابند.
• درمان‌های مبتنی بر بدن: مانند Somatic Experiencing، که توسط پیتر لوین توسعه یافته و بر آزادسازی انرژی تروماتیک از بدن تمرکز دارد. این روش بدن را از "انجماد" خارج می‌کند، با تکنیک‌هایی مانند تنفس آگاهانه.
• درمان شناختی: CBT برای تغییر الگوهای فکری، و DBT برای تنظیم عاطفی در ترومای پیچیده.
• پردازش حافظه تروماتیک: EMDR (حرکت چشم برای بازپردازش)، که با تحریک دوطرفه (چشم، صدا یا ضربه) خاطرات را بازسازی می‌کند. طبق APA، EMDR برای PTSD به اندازه دارو مؤثر است و در ۸ جلسه علائم را ۷۰ درصد کاهش می‌دهد.

علاوه بر این، درمان‌های گروهی، یوگا و داروهای ضداضطراب (مانند SSRIها) کمک‌کننده‌اند. درمان زودهنگام کلید است؛ تأخیر می‌تواند علائم را مزمن کند.

آیا تروما خطرناک است؟ خطر تروما

اگر این سؤال برایتان مطرح است که تروما خطرناک است، پاسخ این است: بله، خطر تروما در درمان‌نشدن آن است. تروما درمان‌نشده می‌تواند به افسردگی (دو برابر خطر)، اضطراب، اختلال خواب (بی‌خوابی مزمن)، خشم سرکوب شده (انفجارهای ناگهانی)، مشکلات جسمی (مانند سندرم روده تحریک‌پذیر) و فروپاشی روابط (طلاق ۵۰ درصد بیشتر) منجر شود. طبق CDC، تروما عامل ۹۰ درصد خودکشی‌هاست.

حالت تروما چیست و چگونه خودش را نشان می‌دهد؟

حالت تروما ممکن است به شکل: تروما خواب (کابوس‌های تکراری)، تروما خشم (واکنش‌های بیش‌ازحد)، تروما خشم سرکوب شده (افسردگی پنهان)، تروما گذشته (گیر کردن در خاطرات) و واکنش‌های ناگهانی (پانیک) بروز کند. این علائم، نشانه‌هایی از سیستم عصبی بیش‌فعال هستند.

دعوت به دریافت مشاوره تخصصی در مرکز مشاوره آرون

اگر شما یا یکی از عزیزانتان با تروما روانی، تروما عاطفی، تروما پس از سانحه، بحران بعد از طلاق، بحران خیانت، بحران‌های روانی یا بحران‌های تروماتیک دست‌وپنجه نرم می‌کنید، بدانید که عبور از تروما بدون کمک تخصصی بسیار دشوار است. در مرکز مشاوره آرون، خدمات تخصصی مشاوره بحران‌ها و تروماتیک توسط درمانگران آموزش‌دیده در حوزه تروما درمانی ارائه می‌شود تا مسیر درمان، امن، علمی و مؤثر باشد. ما از روش‌هایی مانند EMDR و Somatic Experiencing استفاده می‌کنیم تا به شما کمک کنیم خاطرات را پردازش کنید و زندگی‌تان را بازسازی نمایید.

همین امروز می‌توانید برای رزرو وقت مشاوره تروما و بحران‌های روانی اقدام کنید و اولین قدم را برای بازگشت به آرامش و امنیت روانی بردارید. به یاد داشته باشید، التیام ممکن است، و شما تنها نیستید.